Beni İdare Et..!

Tamam.. Bu gecenin konusu "idare etmek".. İnsanları idare etmek.. Sanırım, bu konuda yüksek lisans derecesini çoktan hak etmişimdir.. Yıllardır idare ediyorum.. Tamam, benim de idare edildiğim zamanlar olmuştur, ancak "zamanlar" olmuştur.. Böyle koskoca zaman çizgisinde belirli zamanlar biri beni eğlemiştir.. “Hadi bu gece Desdinova’nın dediği olsun” demiştir birileri.. Şüphem yok..

Ancak burada benim idare edildiğim zamanları zaten biliyor olmam biraz sıkıntı yaratıyor bu işin doğasına.. Şöyle.. Biliyorum, zorluyorum.. Devam ediyorum.. Görmek istiyorum, beni nereye kadar idare edebileceğini.. Evet, çaba harcıyor.. Bir miktar.. Yine en nihayetinde ben oyunumdan vazgeçiyorum, o da derin bir nefes alıyor.. Ve epik hikayelerine beni de ekleyiveriyor.. Aman ne uğraştın..!

Gelelim “idare etmeye”.. İdare etme sınırsız bir eylemdir.. Bir kere ağına takılırsanız dönüşü zordur.. Biraz yumuşak başlılıkla da bağdaşıktır.. Örneğin X gelir ve size “Yeni elbisemi sevdin mi..?” der.. “Hayır X, bu güzel değil..” demeyi başarırsınız önce.. Bu çok da zor değildir.. Ancak X inatçıdır.. Tekrar gelir.. “Peki ya bu..?” Evet, artık X yavaş yavaş başlamıştır kendini belli etmeye.. “Evet, X, bu biraz güzel, ancak belki şunları da denemelisin..” deyip umutsuz bir şekilde tavsiyeye ihtiyacı olan X'e bir kez daha yol göstermek istersiniz.. Ancak X öyle pervasızdır ki, bir başka başarısızlıkla karşınıza gelir.. İşte kritik bir andır bu.. Şimdi.. Kimse X ile bu kadar uzağa gitmeye yeltenmemiştir.. Siz de bu yüzden bir adım ileri gitmek ve X'i kazanmak istersiniz.. Ancak X aynı X'tir.. Tüm o çabalarınıza rağmen X biteviye başarısızlıklarla karşınıza gelip fikrinizi sormaya devam eder.. Çünkü "X"in sizden istediği bir "olumlama" beklentisidir.. Giderek yorulmaya ve X'i değiştiremeyeceğinizi anlamaya başlayıp "Evet, X, bu tam da istediğin şey.." deyip X'e gazı verirsiniz.. Aslında X'in başından beri istediği budur.. X için o anda siz "onu en iyi anlayan insan" oluverirsiniz.. Sizinle paylaşmaktan keyif duyar X, zira kolay kolay zıt görüşleri dikkate almaz X.. Kendine olan sevgisinden biraz sıyrılabilmiş olmayı özgecilik sanır.. Siz de onu "idare edersiniz".. İşte "en iyi arkadaşlardan biri" oluverdiniz bir anda..

Ancak idare edilmeyi istemenin daha bedbaht yolları vardır.. Misal.. Kişi gelir ve çok heyecanlı ve saf bir şekilde "Sen de buna bayılmadın mı..?" der.. Söz konusu soruya yanıt vermek bir hayli güçtür.. “Hayır” derseniz X ile olası geleceğinizi büyük bir tehlikeye atarsınız, zira X “olumlama” sürecinde önüne geleni devirecek kadar aymazdır.. Eğer “parti oğlanı” (party boy) değilseniz sözleriniz doğrudan X’in kafatası duvarlarına vurur.. Parti oğlanları için bu aşama pek de zor olmaz.. “Tabii ki bayıldım, harikasın..” der karşısında gördüğü bir tavuk kostümü olsa bile.. Ancak siz biraz daha ciddi olduğunuzu bilirsiniz ve “Hayır, bu çok kötü.." demek ister, ancak diyemezsiniz.. Ve bu kıvranış içinizde giderek büyüyerek "Hayır, seni bir de bu güzelliğin içinde görmek istiyorum.." gibi kolpa laflar edersiniz.. “Hayır, bu çok kötü..” sert köşelidir, kişi hayatında kaybettiği onca şeyin ardından “sevmek” üzere seçtiği bir şeyde bu dürüstlüğü istemez.. "Hayır, seni bir de bu güzelliğin içinde görmek istiyorum.." lafı o kişinin size teslim olması için yeterlidir..

Tüm bunlarla bağlantılı başka bir örnek vardır ki, düşmanımın bile başına gelsin istemem.. Anekdot ile örneklendirip yazıyı sonlandırmak istiyorum.. Söyleyecek birçok şeyim var daha, ancak sıkıldım.. Sıkıcı bir konu çünkü..

"- Desdinova, beni aldatmayacağına söz ver.

- (Bu nasıl bir istektir..?) Elbette..

- Peki mesela ben böyle trafik kazası geçirsem yine de benimle olacak mısın?

- (Bu nasıl bir sorudur..?) Elbette..

- Peki ben senin istemediğin bir şeyi yapsam bana çok kızar mısın? (Ne demek istiyorsun..?)

- Bilmiyorum, önce ne yaptığını bilmem gerek.. (Makul..)

- İşte mesela ailenle anlaşamadım, kavga ettik? (Sorudaki ‘idare edilme’ isteği “öte” bir şey..)

- Ben taraf olmamaya çalışırım, sizi bağdaştırmaya çabalarım..

- Sen ailenin tarafındasın öyleyse? (Sığ..)

- Öyle bir şey demedim.. Sadece sizin anlaşmanızı isterim..

- Sen aileni daha çok seviyorsun, Desdinova.

- (Yapacak bir şey yok, Desdinova) Hayır, yok öyle bir şey.. Sen her şeyin önündesin benim için..

- Canım benim, biliyordum. Bizim aşkımız her şeyden öte.

- Evet, evet, canım.. Her şeyden öte.. ('Gerçek'ten bile..)"

İdare edilmeyi sevmek, idare edemeyeceğin bir idare etme arzusu oysa ki..

Rol Modeli

Rol modelleri ve çocuklukla, inceden bir hicivle girizgahı yapıyorum.. Rol modelleri bir çocuk için kaçınılmazdır.. Rol modeli olmayan çocuk muhakkak kendine bir tane yaratır.. Aslında çocuk için rol modeli muazzam derecede elzem bir şahsiyettir, hatta kimi zaman şahsiyetlerdir.. Şöyle ki çocuk rol modelinin bilinçli ve bilinçsiz gerçekleştirdiği tüm eylemlerle benimsediği değerleri 'bilinçsizce' benimser ve gelecekteki olası değerlendirme ve eylemlendirme çabalarında devamlı olarak bu ölçütü kullanmayı 'seçer'.. Bu 'zincir'deki ilk halkadır, ancak ne yazık ki yaşam boyunca bu halkaya duyulan bağlılık tarifsiz bir şekilde tutarlı kalır..

Bugün size üç farklı bireyden söz edeceğim.. Üç farklı rol modeline sahip üç farklı bireyden.. Kişileri ifşa etmek huyum değildir.. Aslına bakarsanız onların kim olduğunu bilmenin de pek bir ehemmiyeti yoktur bu bağlamda ve daha da doğrusu aklıma birden fazla kişi geliyor her bir örnek için.. Bu nedenle burada aslolan ve üzerine yazmak istediğim, rol modellerinin çocuk üzerindeki etkisidir.. Söz konusu çocuk-rol modeli ilişkilerine gündelik hayatta sıkça rastlama şansı bulduğumdan tüm bu yazının salt gözlem ve deneyim temelinde yazıldığını bilmenizi isterim..

1. model: 1 zıt kutup (erkek) + 1 eş kutup (kadın) rol modelleri..

Bu birey, hala erkek zıt kutupla yaşayageldiği çelişkilerle yaşamını sürdürürken kadın eş kutuptan edindiği değerleri ve yine eş kutup sayesinde elde ettiği gözlemleri yaşamına yansıtma eğilimindedir.. Kişi serbestî ortamında büyümemiştir.. Bu kritiktir.. Kişinin rol modelleri kaçınılmaz bir şekilde yakın bir çevreyle sınırlı kalmıştır.. Söz konusu rol modelleri, geleneksel kırsal yaşam arka planını taşıyan, ancak kent yaşamına ayak uydurmayı zaman içerisinde başarabilmiş bireylerdir.. Kişinin bu bağlamda rol modellerinden farkı o arka planı dolaylı biçimde edinmiş olmasıdır.. Dolayısıyla kişinin kadem bastığı her bir hürriyet ortamında kendini frenlediği, ancak neden frenlediğini sormasına karşın bir yanıt bulamadığı, bulsa bile o nedene sadık kalıp sebat etmediği vakalarının sayısı fazladır.. Söz konusu kişinin aklı çoğu kez bulanıktır.. Seçimleri konusunda emin değildir.. Seçim yapmak onun için dünyanın en zor kararıdır.. Söz konusu, zıt kutbun hemcinsleriyle ilişki kurmak olduğunda; 'sağlıklı' bir zıt kutup rol modeli benimseyememiş bireyde bu kişilere karşı aşırı beklenti, tahammülsüzlük, dengesizlik ve saygısızlık ön koşul olarak yer alır.. Bu birey ömrünün sonuna kadar zıt kutba karşı kendini güvende hissetmez.. Aslında zıt veya eş, kendini kimsenin yanında tam anlamıyla güvenli hissedemez.. Zıt kutuptan, kırsal yaşam çocuk yetiştirme yapısında elzem bir temel olarak görülen 'güven' duygusunu alamamış ve bu boşluğun yerine başka bir rol modelini ikame edememiş olan birey, söz konusu 'yetiştirme iş bölümü'ndeki 'karar mekanizması' rolünü üstlenen rol modelinden yeterince yararlanamamıştır.. Birey; intihara meyilli, kendinden çok bahseden ve giderek daha fazla bir şekilde bir zamanlar korktuğu geleneksel modele yaklaşan ve kendini istese de 'özgür' hissedemeyecek bir halde yoluna devam etmektedir..

2. model: yalnızca 1 eş kutup (kadın) rol modeli..

1. model ile benzer bir arka plana sahiptir.. Bu birey de başka rol modelleri edinme olasılığı sunan serbestî ortamında büyümemiştir.. Yine geleneksel bir ortamda büyümüş ve o ortamın söz sahipleri arasında olan rol modelinin değer yargıları ve bakış açılarıyla beslenmiştir.. Buraya kadar 1. modele benzer.. Ancak rol modeli olarak yalnızca tek bir kutbu bilmenin getirdiği bütüncülük/teklik nedeniyle geleneksel yetiştirme tarzındaki ikiliğin tam aksine söz konusu düzende erkek kutupla bağdaştırılan "karar verme", "güç", "sertlik", "dayanıklılık", "cesaret" gibi belli başlı rol modeli değerlerini 'bilinçsiz' bir şekilde yarım yamalak edinmiştir.. Belki de hiç edinememiştir.. Dolayısıyla korumakla övündüğü geleneksel düzendeki erkek rol modelinin değerleriyle geç tanışmıştır.. Söz konusu kişi 1. modelden daha bulanık bir düşünce yapısına sahiptir.. Ve biraz daha tehlikelidir.. Hem kendi, hem de başkaları için.. Sıkça yaşadığı nevroz, panikatak, depresyon ve sebepsiz mutsuzluk gibi durumlarda daha da içine kapanan, paylaşmayı sevmeyen, yüzeysel bir bireye dönüşmüştür.. Söz konusu birey erkek rol modeli tanımadığından bu cinsle olan ilişkilerinde de pek bir başarı elde edememiştir.. Geleneksel erkek modelleri karşısında kendini savunmasız ve farklı hissetmiştir.. Bu münasebetlerde çoğu kez hatalı seçimler yapmış, ihanete uğramış, sırtından bıçaklanmış veya dışlanmıştır.. Dolayısıyla belirli bir erkek modeli yoktur kafasında.. Kiminle yakın, kiminle uzak olacağı konusunda ölümüne kararsızdır.. Söz konusu birey şu anda bu kutbu hiç tanıyamadığından biteviye yanılmaya devam etmekte, yanıldıkça yalnızlaşmakta, yalnızlaştıkça içine kapanmakta ve dramatik duygu gel-gitleri yaşamayı sürdürmektedir..

3. model: 1 zıt kutup (erkek) + 1 zıt kutup (kadın) rol modelleri..

3. model de, 1. ve 2. modelle kırsal temelli yetiştirme geleneği açısından benzer bir ortamdan, yine serbestîden ırak bir arka plandan gelmektedir.. Ancak bu bireyin ortamına bir de muhafazakarlık eklenmiştir.. Başka rol modelleri tanıması olanaksız olduğundan yetiştirilme dönemi boyunca bu iki rol modelinin sultası altında yaşamını idame ettirmiştir.. Geleneksel erkek ve kadın rol modellerinin sahip olduğu görev dağılımının zirvesini deneyim etmiştir.. Dolayısıyla geleneksel anlamda 'bilinçsizce' edindiği bu temellerle bu yapıdaki iki kutbu da tanıma olanağı bulmuştur.. Birey, rol modelleri şahsi bir çabada bulunmadığı için, edimlerini gözlem boyutunda edinmiştir.. Söz konusu temellerinin kökü o kadar derine gitmediği için birey bilince kavuştuğunda bu rol modellerinden sıkılacak veya onlara körü körüne bağlanacaktır.. Ancak bizim modelimiz söz konusu rol modellerini benimsememeyi seçmiştir başlangıçta.. Geleneksel yetiştirme çerçevesinde erkekle bağdaştırılan "karar verme", "güç", "sertlik", "dayanıklılık", "cesaret" temelleriyle kadınla bağdaştırılan "narinlik", "süslenme", "kibarlık", "hassasiyet", "şefkat" ve "duygusallık" gibi temelleri birbirine karıştırmıştır.. En nihayetinde bu geleneksel ayrımın çeşitli kombinasyonlarını benliğinde bulundurmuştur.. Bu birey, şu anda kırmaya çalıştığı zincirlerin en başına ulaşamamakta, savaşında yalnız kalmanın verdiği endişe ve panikle yavaş yavaş hemcinsi olan zıt kutup rol modelinin değer yargılarını ve bakış açılarını benimsemeye başlamıştır..

Demokles’in Kılıcı

"There is no coming to consciousness without pain.."

Farkındalık.. "Saf" mutluluk/tasasızlık üzerinde uzanan, at kılına bağlı keskin bir kılıç olmuştur benim için.. Aslında bir noktadan sonra buna dönüşmüştür.. Sorunlu bir çocukluk dönemi geçirmedim.. Trajik olaylara maruz kalmadım.. Gayet normal bir çocuk gibi büyüdüm ben de.. Sokakta plastik top oynadım, terleyip terleyip su içtim, muzun ve Kinder Surprise'ın nispeten pahalı olduğu yıllarda büyüdüm, zengin arkadaşlarımın evinde Intertoy oyunları oynamaktan haz aldım, halıları yol yapıp araba sürdüm, Betamax ve VHS kasetlerle film izledim, geç bir zamanda bilgisayara sahip oldum, kaset kapaklarından şarkı sözlerini okuyup şarkılara eşlik ettim, garson boy diye yutturulan anlamsız, büyük ve biçimsiz elbiseler giydim, hiçbir zaman istediğim uzunlukta saç kesimi yaptıramadım, babaanne veya anneanneye özgü salçalı ekmeklerden yedim, Rotring, Susam Sokağı vb. derken bu yaşa kadar geldim..

Ama sonra bir yerde kırılma noktası geldi.. Şüphe başladı.. O ana kadar verilenleri aldım, aldım, aldım.. Televizyondan, aileden, arkadaşlardan, öğretmenlerden.. Sonunda aldıklarım darasına sığmamaya başladı.. Başlangıçta taşıp önüme düşenlere şüpheyle baktım.. İğreti duranları yokladım.. Böyle anlatılan, gösterilenlerle benim bulduklarım arasındaki farklara odaklandım.. Sonra büsbütün daranın içine daldım gözleri ateş saçan kuduz gibi.. Ani bir aydınlanma anını defalarca yaşadım.. İşte o vakit yılların Tombo kalemi, benim için bir anda Tombow oldu.. Plastik topla attığım gollerin veya atamadıklarımın sorumlusu tam olarak ben değildim mesela, muz o kadar da aşmış bir şey değildi, Kinder Surprise reklamlarında şaşkınlıktan deliye dönen çocuklar gibi şaşırmak mümkün değildi, Intertoy oyunlarının da tıpkı benim oyunlarım gibi kırılabilen malzemelerden yapıldığı bir gerçekti, halıdaki motifler belirlenirken asla oyuncak arabalar için otoyol yapmak düşünülmemişti oysa ki, Betamax ve VHS’de dil seçeneği yoktu, geç zamanda sahip olduğum bilgisayarla bir matematik hipotezi bile üretemedim, kaset kapaklarındaki kimi sözlerin şarkıdakilerle aynı olmayabileceğiyle tanıştım, annem ve babamın saçımı sürekli olarak kısa kestirmelerinin ardındaki nedenin bir şekil kaygısı olmadığını öğrendim, efsanevi olarak yalnızca babaannemin yapabildiğine inandığım o salçayı markette bir rafta gördüm, Rotring'im sürekli uçları kırmaya başladı ve Susam Sokağı'ndaki tüm yaratıklar aslında birer insandı..

Bunların tümü “büyümek”ti.. Onun da farkına vardım.. Sonra.. Sonra bu irdeleme bitmek bilmedi.. Daha soyut konulara dair farkındalık kazanmaya başladım.. Devamlı olarak eleştirel bir bakış açısı yakalamaya çabaladım.. Durduğum, üzerine bastığım zemini devamlı olarak kontrol ettim.. Devamlı olarak eşeledim.. Sonra..?

Sonra farkındalık arttıkça saf mutluluk benden giderek uzaklaştı.. Böyle her bir şeyi sevemez, her bir şeye ilgi duyamaz, her bir şeyi olduğu gibi kabul edemez, her bir şeyi isteyemez, her bir şeyle tatmin olamaz, her bir şeye inanamaz oldum.. Bir kere edindikten sonra isteseniz de sizden gitmeyen bir tecrübeye dönüştü farkındalık.. Kendimin ve insanların eylemlerini dış perdeden incelemeye, söylediğim ve söylenen her sözün altındaki diğer anlamları aramaya başladım, incelikli ve düşünceli olmayan davranışlara karşı tahammülsüzlüğüm gelişti, bazen kendimi diğerlerine yabancı hissettim, sessiz oturmaya başladım sırf sinirimden, boş konuşan insanlara nefret duymaya başladım, kırlarda el ele koşan çiftlere hayret ettim, insanların neden el ele tutuştuklarını düşünmekten öpüşmenin ardında yatan bilimsel gerçeği aramaya kadar giden durmayan, kimi zaman rahatsız edici bile olabilen her şeyi net görmeye çabalama inadına kadar geldi dayandı tüm bu sorgulayış..

Aklın bacaları temizlendikten sonra sorgulamaya dair süreç asla durmak bilmiyor.. Daha da uçlara gidiyor.. Daha da çirkinleşiyor o bir zamanların pembelikleri.. En sonunda susmak geliyor içinizden.. Apartman merdivenlerini inerken bile kafanızdan sayısız düşünce geçiyorsa, kimi zaman anlamsız fikirler uyumanızı engelliyorsa, karşınızdakinin bir bakışının altındaki tüm olası anlamları gözden geçiriyorsanız, size hakaret eden kişi o olayı çoktan unutmuşken siz, bu hakarete neden olmuş olabilecek tüm davranışlarınızı bir bir irdeliyorsanız saf mutluluk ve ona dair tüm imgeler artık size bir daha uğramayacaktır.. Ama size iyi bir haber vereyim, dalganın götürdüğü o oyuncakları istemeye devam etmeyeceksiniz de.. Duvar yıkıldı, perde indi ve işin en acısı size duvarı yeniden örme, perdeyi yeniden asma şansı verilseydi bile bunu yapmazdınız.. Sizi temin ederim..

Bardağın Dolu Tarafı

“Swirling round with this familiar parable..

Spinning, weaving round each new experience..
Recognize this as a holy gift and celebrate this
chance to be alive and breathing
chance to be alive and breathing..

This body holding me reminds me of my own mortality..
Embrace this moment.. Remember.. We are eternal..
All this pain is an illusion..”

Aynada kendime bakarken çok tuhaf bir his duydum.. Aklımın içindeki tonlarca düşünceyi, algıyı, duyuşu, bilinci, konuşmayı, yazıyı, görüntüyü tutan bir ben vardı, bir de onu taşıyan bir vücut..

Aslında ben istediğim kişiyim içeride.. Raskolnikov’um ben aklımın içinde bazen.. Nietzsche'yim.. Kanun kaçağıyım kafamın içinde zaman zaman.. Şeytanım.. Operadaki hayaletim bazen.. Bazen Mersault’yum.. Bir başka zaman Tomáš’ım.. Bazen Javier Bardem.. Kimi zaman Roy Walker’ım.. Bazen mavi haydut.. Bazen üniversiteden bir dost.. Bazen babam.. Bazen annem gibi konuşuyorum sanıyorum.. Bazen istemediğim biri gibi.. Bir sürü gülüşüm var sanıyorum ben.. Bir sürü yüz ifadem.. Gözlerim içimdekileri anlatıyor diye biliyorum.. Saçlarım bazen uzun, bazen kısa oluyor benim.. Gözlerim bazen mavi bakıyor, bazen siyah.. Bazen herkes seviyor biliyorum beni.. Bazen tüm dünya nefret ediyor benden.. Bazen çok seksi sanıyorum kendimi.. Bazen evden dışarı çıkasım gelmiyor.. Bazen çok etkili konuştuğumu sanıyorum.. Bazen fazla konuştuğumu.. Bazen mavi giyiyorum biliyorum kendimi.. Bazen siyah.. Bazen sırtımda kınında kılıcımla gezdiğimi sanıyorum.. Bazen de çevirmen.. Bazen çok yakışıklıyım ben, bazen korkuncum.. Bazen düşünceliyim, bazen yalnızca boş bakıyorum.. Bazen niyetimi belli ediyorum ben, bazen belli ettiğimi sanıyorum.. Bazen hoşlanıyorum birinden.. Bazen kimseyle konuşasım gelmiyor.. Bir sürü karmaşa yaşıyorum içimde, dışarıdan sadece gülüyorum kimi zaman.. Dışarıdan çok üzgün görünüyorum bazen, içim kıpır kıpır oluyor.. Uykusuz görünüyorum bazen, bazen uyku mahmuru.. Endişeli görünüyorum bazen, bazen sakin.. Kızdığımı sanıyorum bazen, öyle sanmama kızıyorum sonra.. Ben sürekli değişiyorum içimde.. Ama hep tutarlı olduğumu sanıyorum yine de..

Bazen..

Ben her şey oluyorum içimde, her yere gidiyorum.. Ama zavallı vücudum sadece bana hizmet ediyor.. Yemek yiyor ki ben “bazen”leri yaşamaya devam edeyim.. Yorgun düşüyor, uykuya yatıyor "bazen"leri daha zinde yaşayayım diye.. Vücudum beynimin içindeki o çeşitliliğe tek bir şekilde yanıt veriyor.. Beni bu kabın içinde yaşatıyor.. Beni taşıyor.. Aklımın gidemeyeceği yerlere götürüyor beni yürüyerek.. Bir filme uzanıyor raftan, izleyeyim diye.. Vücudum.. Kan, sinir, kas ve iskelet.. Hepsi beni taşıyor içinde.. Beni muhafaza ediyor.. Beni içinde tutuyor.. Bana hizmet ediyor..

Aklımın içinde ölümsüzüm ben.. Zamansızım.. Sonsuza kadar varım.. O kadar büyüğüm.. O kadar geniş.. O kadar özgürüm.. Ben hiç öleceğime inanmıyorum aklımın içinde.. Ama bedenim bana ölümlülüğü hatırlatıyor durmadan.. Acıyı kullanıyor ölümlü olduğumu hissettirmek için.. Çabalıyor bir şekilde.. Ben gençken bile bana yaşlandığımı söylüyor.. O yüzden değil mi, insan yaşlandığını hissedemez ya bir türlü..? Çünkü vücut yaşlanır, kabı eskir aklın..

Vücudumdan sürekli bir şey bekler insanlar bir de.. Sırf akıl olarak var olsaydım kimse beni orduya almazdı mesela.. Kimse bana aşık olmazdı.. Kimse bana orgazm yaşatmazdı.. Kimse beni incitmezdi.. Kimse duymazdı.. Kimse görmezdi.. Kimse tanımlamazdı.. Kimse "güzel" veya "çirkin" demezdi.. Kimse gülüşüme hasta olmaz, bakışımdan kin duymazdı.. İş yerinde beni beklemezdi birileri.. Yemek yemezdim artık.. Kimse önüme çeşitli tatlar sunmazdı.. Hiçbir şeyi deneyim edemezdim.. Hep aklımın içinde kalırdım.. Sonsuz..

Nefes kutsal.. Etrafındaki tüm o güzellik ve güzelliğin basitliği.. Hayatı kucaklama.. Takdir etme.. Sevme.. İsteme.. Deneyim etme.. Daha fazlasını isteme.. Daha fazlasına imrenme.. Hissetme.. Duyma.. Hepsini vücudum veriyor bana.. "Tamam," diyor bana “sen ebedisin.. Sen asla yaşlanmayacak, asla eriyip bitmeyeceksin..” Sonra “Ama,” diyor.. “ben sana sınırlı da olsa güzellikleri yaşatacağım, sana aracı olacağım.. Gayelerine ulaş benim üzerimden.. Kullan beni.. Hayatı tanı sayemde.. Tüm bu güzelliklerin ardından ben öleceğim bir gün, sen de benimle geleceksin, akıl.. Tüm ebediyetine rağmen benim geçiciliğimi önleyemeyeceksin.. O yüzden.."

“O yüzden, ne..?” diye soruyorum..

“O yüzden tadını çıkar tüm bu güzelliğin.. Bu anın tadını çıkar.. Ben daha fazla eskiyip yitmeden..”

1/2

- Perhaps you're forgetting, you're engaged to Muriel..

- Forgotten it..? Can a man dying of thirst forget water..? And do you know what would happen to that thirst if it were to be denied water..?

- If I understand you correctly, you sound almost indecent..

- What names you give things..!

“Gölge” kavramından yola çıkarak bugün de Sigmund Freud’un alt benlik (id), benlik (ego) ve üst benlik (superego) yapısı ile bunlarla bağlantılı olarak öteki benlik (alter ego) kavramı hakkında yazmak istiyorum..

Okurumun bu kavramların ne anlama geldiğini bildiğini düşündüğüm veya bilmiyorsa bile kendisinin araştıracağına inandığım için tek tek tanımlarını yapmadan söz konusu kavramları kullanarak anlatmak istediğim veya bana ilham veren tarafları üzerinde duracağım..

Benliğin sunumunda alt benlik ile üst benliğin devamlı bir çatışma halinde olduğunu düşündüğümüzde insan davranışları hakkında temel bir içgörü kazanmış oluyoruz.. Aslında bu kavramları kullanmasak bile içimizdeki zincirsiz hayvan ile sosyal kimliğimizin mücadelesini görmek pek zor değil benlikler olarak.. Örneğin, izleyenler anımsar, "Körlük" diye Türkçeye çevrilen “Blindness" adlı filmde geçerli toplumsal yapı (“sosyal konjonktür” ifadesini pek sevmiyorum..) yerinden oynadığında, insanların; eğitimli veya eğitimsiz; ahlaklı veya ahlaksız; zeki veya geri zekalı; birbirlerini yeme konusunda sınır tanımayacağını görmüştük.. Bu anlamda alt benliğin günümüzdeki bastırılmış hali bütünüyle, mevcut düzenin bekasına bağlı olarak üst benliğin ve dolaylı olarak benliğin denetiminde.. Üst benlik yapılmış tüm toplumsal anlaşmalarla uyumluluk göstererek “Hayır, hayvanlaşmak yok, karanlığına geri dön..” der bir anlamda alt benliğe.. Tabii ki bu denetime benlik de katılır, keza üst benliğin rolü daha bilinçsiz edimlere bağlıdır, bu yüzden tesiri daha kavidir benliğe nazaran..

Üst benlik biraz "ortak bilinç/bilinçaltı”, biraz da “toplumsal bilinç/bilinçaltı” tesirinde kaldığından birey ikisinden birini yırtsa diğerinde takılır kalır.. Toplumundan bağımsız yaşadığını, düşündüğünü iddia eden birey bile (şayet bir mağarada herkesten uzak yaşayarak bugünlere gelmediyse) bilinçsiz olarak üst benliğinde yaşadığı toplumdan büyük veya küçük izler taşır; hiç olmadı genel insan davranış biçimlerinden parçalar barındırır.. Tüm bu tesirler altındaki üst benliği tümüyle göz ardı etmek mantıklı olmaz bu yüzden.. Mantıklı olamaz daha doğrusu..

Ancak birey üst benliğini bilinçsiz düzeyden bilinçli düzeye çekebilir; eyleminde veya düşününde üst benliğin varlığını ve o varlığın oluşma nedenlerini çözmeyi denerse ve tüm bu süreçlerde bir yandan da ilkel alt benliği denetlemeye de çabalarsa.. Çabalarsa..

Ne olur, biliyor musunuz..? Ben biliyorum.. Birey nur topu gibi bir “öteki benlik” doğurur.. "Öteki benlik" benlikte ister istemez ikinci bir benliğin baş göstermesi anlamına gelir.. Bir nevi denetim altındaki “şizofren”, bir nevi “Tyler Durden”.. Kişi; ailesinin, akrabalarının, toplumun belirli kesiminin veya sizi ancak üst benliğinizle görmeye tahammül edecek herhangi bir bireyin veya bireylerin yanında olduğu gibi doğrudan benliğini (veya öteki benliğini -hangisi olacağı mühim değil, ancak “öteki” sözcüğünü cazibesi nedeniyle “benliği” olarak ele alıyorum..-) göstererek o toplumsal yapı içerisindeki yerini koruma amacıyla rol yapar.. Ben bu zamanları “istemli geçici tünel görüşü” olarak adlandırıyorum.. Temel olarak söz konusu bireyler sizi böyle istediği için onların yanında rol oynarsınız.. (İsterseniz oynamazsınız, ancak bunu yapanlara "deli" diyorlar nedense..) Böylelikle karakterinizde rol yapmayan ve gerçek sizi temsil ettiğini bildiğiniz bir karakter daha baş gösterir.. İşte onun adı “öteki benlik”tir.. Öteki benliğin doğum sancıları kesiftir, ancak bir kez doğdu mu, bir kez gelişti mi, üst benliğin tesirini olabildiğince azaltır, alt benliği biraz daha denetimsiz bırakır ve alt benliğe biraz zeka ve bilinç bahşeder.. İşte o noktada sen misin hayvana hayvan diyen.. Aklın mutfağında öyle bir yeni benlik biçimi yaratırsınız ki hem sınırlı, hem sınırsız; hem özgür, hem özgür değil.. Biliyorum, biraz korkutucu, biraz şizofrenik.. Ancak şayet aileyi, toplumu, ülkeyi, dünyayı tümüyle göz ardı eder yaşarım diye bir inancınız varsa (ki insan doğası söz konusu olduğunda bu ironik bir beklenti olur..) isterseniz şizofreni yaşamayın; izin verin, hep “öteki benlik” sizi temsil etsin..

Ha, bir de “öteki benliği” gerçekten “ötekinde” bulma zevki vardır.. Onu da yaşayan bilsin yalnızca, ben anlatmayayım..

Gölge Oyunu

“Everyone carries a shadow, and the less it is

embodied in the individual’s conscious life,

the blacker and denser it is..

At all counts, it forms an unconscious snag,

thwarting our most well-meant intentions..”

"Gölge” kavramı her insan bilincine içkin bir ilk örnek/arketiptir.. Gölge dediğimizde insan zihninde “bilinçaltında bulunan”, “bastırılmış”, “geliştirilmemiş" ve “reddedilmiş” her şeyden söz ediyoruzdur.. Kişinin kendinin farkında olabilmesi için öncelikle gölgesiyle yüzleşmesi gerekir.. Her ne kadar çoğu eylemimizin bilincinde olsak da söz konusu kendimizin, isteklerimizin, seçimlerimizin ve inançlarımızın farkında olmak olduğunda hiçbir birey kendisiyle ilgili bu “gölge” sırrını bütünüyle çözdüğünü iddia edemez olur.. Ancak kişi bilinçsiz biçimde devamlı olarak gölgesinden kaçmayı da seçebilir.. Kendiyle tanışmanın, kendini anlamanın en temel yolu gölgeyle buluşmaktır.. Gölgede; en çirkin, en yanlış, en hatalı, en başarısız, en korkak, en hayvansı, en bencil “ben” de olabilir; benim keşfedemediğim, benim yansıtmadığım ve henüz gösteremediğim tüm iyi niteliklere sahip “ben” de bulunabilir.. Burada aslolan gölgenin iyi/kötü niteliği değildir; önemli olan bilinç düzeyindeki "ben" ile gölge "ben" arasındaki tanışıklık, anlaşma ve uzlaşmadır bu anlamda..

Gölgesiyle uzlaşamadığını birinci elden gördüğüm, bir başka deyişle görecek kadar tanıdığım birkaç insan oldu hayatımda.. Devamlı olarak içine dönmekten, asıl kendiyle tanışmaktan, yüzleşmekten kaçarak, kendisini dara sokan eylemlerini görmezden gelerek veya yaptığı belirli seçimlerin içini kanattığını görmesine rağmen, aslında mevcut konumundan hiç memnun olmasa bile bir "nedenden" ötürü durduğu yerde durmayı seçmeye devam eden, bu "nedeni" hiç sorgu kefesine yatırmayan, yaşadığı sıkıntıların külfetini devamlı olarak “başkalarına” veya “şanssızlığa” mal eden ve “nedene” dair bir içgörü kazanmadığı için kısır bir döngüyle bir sonraki seçiminde ve daha sonrakinde ve ondan sonrakinde biteviye hata ağına takılıp kalan zihinler tanıdım..

Bu insanları bilirsiniz.. Etrafımızdadırlar.. Her yerde onlara rastlamak mümkündür.. Bazıları gerçekten zeki de olur.. Normalden daha zeki, daha anlayışlı ve daha incelikli.. Bu yüzden onlarla yaşanan bu “tanışma” deneyimi biraz daha üzücü olur.. O kadar zeki birinin bu çıkmaza düşmüş olmasını anlayamazsınız.. Kendinin hiç farkında olmadığını (veya çok az farkında olduğunu), bir tür gölge oyunu oynadığını ve aslında perdenin arkasında uzun süredir sakladığı başka bir benliğinin olduğunu, fakat onu gün ışığına çıkarmadığını siz bile sezersiniz, ancak o sezemez.. O, günlük hayatın acelesinde akışa kaptırmıştır kendini biraz, her şeyden sıyrılıp kendine vakit ayırmaz ve hatta çoğu kez yalnız kalmaktan ödü patlar.. Yalnızken "gölge"yle tanışma ihtimalinin farkındadır, ancak biteviye inkar eder ve baskılar gölgesini.. “Ben öyle biri değilim”, der.. Kendisi hakkında konuşulmasından hoşlanmaz.. Hatalarında kendini haklı çıkarır.. Hatta biri bana "benim hakkımda söylediklerin çok fazla geliyor" demişti, "bunları duymak beni huzursuz hissettiriyor." İşte tam da bu..! O huzursuzluk hissiyatı ipin ucunu ele veriyor.. Söylediğim sözler, gölgesini dışarı çağırıyor.. Bir ayin gibi.. Konuştuğum her dakika kendiyle ilgili öğrendikleri onu korkutuyor.. Korktuğumuz her şeye karşı davranışımızı biçimlendiren o ilkel içgüdüyle “itiyor”, “uzaklaştırıyor..” Bazen de “yanlış anlaşıldığını” düşünüyor basitçe..

Gölgeyle tanışmanın ilk adımı, kendi hayatımızın sorumluluğunu tamamen üstlenmek.. Ancak bütünüyle, bakın.. Bu oldukça önemli.. Bir anda.. Bıçak gibi keskin.. Başkalarının tasarımlarına göre hayatı idame ettirmekten vazgeçmek.. Kararsızlık anında başkalarına danışmamak.. Tüm desteği kendinde bulmak ve karar anı geldiğinde tamamen "kendi”nden feyzalmak.. En sonunda da eyleminin sonucuna katlanmak, eyleminin sonucuyla yüzleşmek.. Şayet sonuç sizin için kötü olmuşsa yeni deneyimlerde yeni seçimler yapacakken bu deneyimi ve sonuçlarını anımsamak; anımsarken de kendinin farkında olmak..

“As above, so below, as within, so without, so that the miracle of the one can be established..”

Bir sonraki adım, reddetme ve bastırma mekanizmasını durdurmak olacaktır.. Bu noktada reddetme ve bastırma dürtüsünü tetikleyen eylemlerin kaynaklarını saptamaya çalışmak gerekecektir.. Bu toplum olabilir, ahlak kuralları olabilir, ailenin yetiştirme biçimi olabilir, baba figürü olabilir, anne figürü olabilir veya çok etkilenilen bir arkadaş olabilir.. Veya çok sevilen bir kitap.. Çok büyütülen hayali bir kahraman veya çok sevilen bir senaryo.. Nedeni sayısız olabilir, ancak kişinin kendi hayatındaki bu etmenleri saptaması çok güç değildir.. Karşısında görüp de gereğinden fazla tepki gösterdiği veya içten içe kendini kötü hissetmesine neden olan sözleri, özellikleri veya olayları karşısına alabilmelidir birey.. Size söylendiğinde aşırı tepki göstermediğiniz bir sürü konu da vardır, ancak nedense bazılarından kaçmak, bazılarını ötelemek istersiniz ve bunlara karşı gereğinden fazla tepki gösterirsiniz.. Hatta o aşırı tepkinin ardından bir uyanma durumu olur içeride bir yerlerde.. “Niye bu kadar kızdım ki, niye bu kadar tepki gösterdim ki..?" gibi.. İşte o anda gölgeyle ilk köprüler atılmıştır aslında.. Ama üzerine gitmezseniz bastırma ve reddetme mekanizması derhal devreye girecektir.. Sizi tekrar “bilinçsiz” akışa sürükleyecektir büyük bir zevkle..

Son olarak toplum, aile veya arkadaşlar tarafından kabul edilip edilmemeyi akıldan çıkarmak geliyor.. Bu en ağır ve en güç süreçtir.. Gerçekten böyle derinin ete yapışması gibidir başkaları önünde oluşturulmuş tüm bu “özsaygı” değerleri, bu sosyal konum.. Başkalarıyla yan yanayken “Ben böyle biri değilim..” demek, onların tepkisinden korkmak, sahip olunan pozisyonun yerinden oynayıp yok olmasından çekinmek.. Sevilmeyeceğini, istenmeyeceğini düşünüp korkmak.. Sırf bu yüzden susmak.. Sırf bu yüzden "karanlık tarafı" gömmeye çabalamak.. İçinizde bir eylemi gerçekleştirmek, onu seçmek, istemek veya ona uygun davranmak için her türlü kanıt buluyorken sırf bu etmenlerin uğruna bu hislerin varlığını reddetmeye çabalamak..

Şu hissi kesinlikle yaşamışsınızdır.. Tam ağzınızdan bir söz çıkar.. O anda ya siz fark edersiniz, ya da karşınızdaki size fark ettirir.. Onu veya onun gözündeki konumunuzu kaybetme korkusu devreye girer ve "Hayır, öyle demek istemedim.." dersiniz.. İşte tam da öyle demek istemişsinizdir aslında.. "Gölge" öyle dedirtmiştir size..

Dürüstçe ve açıklıkla kurulan, gerçek bir iletişimde (hepimiz bunu muhakkak birileriyle yaşamışızdır) kişi güç mücadelesinden uzaklaşmayı başarabilir, kendini yavaş yavaş açar ve ötekinin kollarına bırakırsa gölgesiyle tanışmaya yaklaşabilir.. Gerçekten yanında ezilip büzülmekten korkmadığımız, yanında kendimizi rahat hissettiğimiz, güç mücadelesine girmediğimiz, bizi biz olarak kabul eden biriyle birlikteyken kurduğumuz iletişimde kendimizle ilgili söylemediklerimizi söylemeye başlarız veya o bize bizle ilgili saptamalarını söyler, biz de buna karşı koymayız.. İşte tam o anda yine uyanışın kıpırtıları olur.. Kişi eylemlerine, kişiliğine, hatalarına, başarılarına, karakterine ve yaşamına ilişkin aydınlık bir içgörü kazanmaya başlar.. Uyanır..

Daha önceden bahsettiğim gibi "denge" çok önemli bir unsurdur.. En nihayetinde bilinç ile bilinçaltı arasındaki çatışma anlarında bastırmak, reddetmek veya ötelemek yerine "dengeyi" bulmaya özen göstermek gölgeyi kucaklamak anlamına gelir.. Artık bastırmaktan vazgeçersiniz.. Artık engel olmaktan.. Ama sınırlarınızı bilirsiniz.. Uçlarda yaşamak ile bastırıp reddetmek arasındaki o dengeyi yakalarsınız.. Kendinizle tanışırsınız en sonunda..! Daha doğrusu kendinizin bugüne kadar karanlık kalmış tarafıyla.. Artık reddetmek ve bastırmak yok.. Sonucu "ideal”lerle ters düşmek olsa bile.. “İdeal” diye söz edilenlere aykırı davranmak olsa bile.. Belirlenen "ideal yaşam"ın "ideal" güzellikleriyle restleşmek olsa bile.. Bildiğiniz ve bildiğinizde sizi daha mutlu edecek bir şeye kavuşacaksınız "diğer tarafa geçince".. O da kendiniz.. Karanlık tarafınız.. Perdenin arkasındaki siz..

“Whatever one does not live, lives against one..”

Estetik Kaygı

"Estetik kaygı" kavramını pek bir severim.. Estetik kaygı denilince akla güzelliği/çirkinliği betimleme konusunda duyulan tedirginlik hali gelebilir.. Aslında estetiğe dair duyulan bu kaygılanma biçimi diğer kaygılardan bir nebze farklıdır.. "Güzel" ve "çirkin" yavaş yavaş bize yedirilen estetik ölçütleri halini almıştır.. İstesek de çağımızdan, toplumumuzdan taban tabana farklı estetik anlayışına sahip olamayız gibi gelir.. Bu anlamda bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde bir şeyleri “beğeniriz” veya “beğenmeyiz”.. Ancak burada benim üzerinde durmak istediğim bu beğenilerde ne denli bilinçli olduğumuzdur..

Estetik beğeni, güzel ve çirkin konusunda estetik yargıda bulunabilme yetisidir.. Ancak estetik beğenilerin gelişiminde artık inatla tek tip beğenme biçimlerine yönlendirilmekteyiz.. Bu kolektif sapkınlık, yine modern insanın yaşama ve düşünme biçimleriyle doğrudan ilintilidir.. Küreselleşme kisvesi altında yutturulan tüm bu standartlaştırma olgusu insanlarda giderek ortak bir algılama biçimi yaratmayı hedeflemektedir.. Mesela güzellik ikonları olarak erkeklerde "Brad Pitt", kadınlarda "Angelina Jolie" tiplerinin inatla bize yedirilmeye çabalanmasını anlayamam.. Zira şahsen ben ikisini de beğenmem, ancak dikkat edin, bu kişilerin sunuluşunda bile geneli kucaklayıcı ifadeler kullanılır.. Veya inatla belirli ressamlar, belirli yazarlar, belirli oyuncular, belirli müzik grupları, belirli şairler üzerinde durulur.. Tüm bu çılgınlığın basının manipülasyonuyla sınırlı kalmaması da işin ne kadar çığırından çıktığını açıkça gösterir.. Toplum da kolektif bir şekilde bu beğenileri ulular.. "Herkes seviyorsa bir şey vardır.." savını topyekûn inkar edemem.. Bir nevi doğruluk payı vardır, ancak burada tüm mesele bunların dışındakilere yeterince paye verilmemesidir.. Neye paye vereceği konusunda kılavuz arayan, kararsız olan veya bilinçsiz olan bireyler kolaylıkla bu kolektif beğeni düzenine ayak uydurur.. Bireysel beğenilere saygı duyulduğu iddia edilse de, toplum ve çağın belirlediği güzellik/çirkinlik ölçütleri çağın insanının algısına bilinçli bir çabayla işlenir ve birey diğer beğenileri bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde dışlar.. Böyle uğrun uğrun kişinin algılayışına örülür bu kolektif beğeniler ve kişinin seçimlerinde ister istemez kayda değer bir rol oynar..

Estetik kavramı artık bütünüyle iğdiş ediliyor gibi geliyor bana.. Kolektif beğenilerin var olması değil mesele, onların dayatılması.. "Moda" kavramı gibi biraz.. Moda da tek tip yaratma gayesinin yırtıcı bir örneğidir mesela.. Moda, tam bir dayatmadır.. Şöyle düşünün, mağazalarda kafanızdaki bir giysiyi her zaman kolaylıkla bulamazsınız.. Hatta bunun için özel mekanlar bulunur.. Eğer böyle bir kıyafet istiyorsanız, ara sokaktaki bir pasajın en alt katındaki o "mekan"ı bulmak durumunda kalırsınız.. Piyasa "x", "y", "z" şunu, bunu satmaktadır.. Aşağı yukarı hepsi birbirine yakın ürünler sunar.. İnsanlar da ürün satın alırken "ben şunu istiyorum" diye değil de, "bunun farklı rengi var mı..?" şeklinde bu söz konusu dükkanları gezerler.. Bakın, bu bilinçsizce hepimizin yaptığı bir eylemdir.. Mağazaya girerken aklımızda nadiren renginden, tarzına kadar belirgin bir şey olur.. Mağazayı beğenme ölçütümüz, her zaman kendi beğenilerimiz olmayabilir bile..

Estetik kaygı taşımanıza gerek kalmaz böylece.. Reklamlarda belirli tipleri görürüz; en güzel kadını, en yakışıklı erkeği az çok tarif ederler bize reklam yapımcıları.. Biz de ona göre hayatımızda beğenilerimizi belirlemeye itiliriz.. Birileri bir filmi över, önümüze koyar, izler, toplumca severiz.. Birileri bir kitabı ve yazarını "best-seller” (hem de Türkiye’de, hem de bu şekilde raflar görürüz..!) diye önümüze koyar, okur, toplumca severiz.. Bir kere “en çok satan”ın "güzel"le bağdaştırılması yanlışlığı niye inatla yapılır ki hep..?

Güzellik yarışmaları vardır bir de.. Tıpkı moda gibi onlar da belirli bir "güzellik" anlayışının dayatılması biçimindedir.. Niye onca kadının arasından birini seçmeye çabalarsın ki..? Hadi seçtin, hadi benim adıma, benim yerime birini seçmene izin verdim.. O seçtiğin kadın neden diğerinden "daha güzel..?" ya da tüm dünyaya bu yeni kraliçeyi niye yutturmaya çalışırsın..? “Ben İsveçliyi beğendiydim” diyen bir teyzem bile gidip en sonunda seninkini hatırlasın diye mi..? Ya da hayatta kadınları değerlendirirken birinciyi kıstas alalım diye midir..?

Öyle ya, belki de derinliğe vaktimiz yoktur artık..! Sürekli bir acele içindeyiz yaşama dair.. Eğlence bile planlı, hesaplı, koşturmaca.. Hemen şunu yapayım, hemen şunu elde edeyim, şuradan buraya koşayım, zaman kalırsa döner bir de şuna zıplarım.. Oradan da şuraya..! Böyle ince ele, sık doku.. Ağırdan al.. Saatlerce zevk al.. O eskidenmiş..

Şimdi yalnızca dayatılan seçeneklerin hepsi arasından bir tanesini seçebilmeyi özgürlük sayıyoruz.. Kendi bulduklarımızla eğlenmekten, onları tanıtmaktan, onları ululamaktan korkuyoruz.. Evet “ben de çok sevdim..” deyiveriyoruz.. Böylesi bizim pozisyonumuzu sağlamlaştıracak ne de olsa.. Hem acelemiz de var..! Genelin sevdiğinden farklı sevmeyi de “aykırı” olarak görüyoruz.. O zaman da kendimizi bir şey sanıyoruz.. Ancak mesele sadece “estetik kaygı” en nihayetinde ve estetik kaygı bireysel bir deneyimdir.. Bu kaygıyı dayatmalar sayesinde ya da dayatmalara inat yaşamamaya çaba harcamak hayata biraz bilinç katardı belki, kim bilir..

Bu arada kapanışı da “Deliliğin Yükselişi” blogu yazarının paylaştığı bağlantıyla yapalım.. Filtreyi yitiren aklın nelere kadir olduğunu görmenizi isterim..

http://www.cowboybooks.com.au/html/acidtrip1.html